Własność intelektualna stanowi jeden z najważniejszych filarów współczesnej gospodarki. Ochrona wynalazków, znaków towarowych, wzorów przemysłowych czy praw autorskich nie tylko przyznaje wyłączność korzystania i prawa majątkowe, ale również zapewnia sprawiedliwe warunki konkurencji. Naruszenia praw własności intelektualnej są przestępstwami, które mogą być karane finansowo a czasem wiązać się z ryzykiem więzienia. Jakie konsekwencje czekają osoby dopuszczające się takich naruszeń?
Rodzaje naruszeń praw własności intelektualnej
Naruszenia praw własności intelektualnej mogą przybierać różne formy. Najczęstsze działania obejmują:
- Naruszenie praw patentowych – wytwarzanie, używanie lub sprzedawanie wynalazków chronionych patentem lub prawem ochronnym na wzór użytkowy bez zgody uprawnionego (właściciela prawa);
- Naruszenie praw do zarejestrowanego znaku towarowego – używanie identycznych lub podobnych znaków dla identycznych lub podobnych towarów czy usług, które mogą wprowadzać w błąd klientów;
- Naruszenie prawa do chronionego wzoru przemysłowego – kopiowanie wzoru w sposób, który nie wywołuje odmiennego wrażenia na użytkowniku;
- Naruszenie praw autorskich – nieautoryzowane kopiowanie, rozpowszechnianie lub wykorzystywanie utworów chronionych prawem autorskim;
- Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa – nieuprawnione pozyskiwanie, wykorzystywanie lub ujawnianie poufnych informacji handlowych.
Konsekwencje cywilnoprawne
Roszczenia majątkowe
Uprawniony do danego prawa własności intelektualnej może dochodzić od naruszyciela różnorodnych roszczeń majątkowych, które mają na celu naprawienie szkody i zapobieżenie dalszym naruszeniom.
Odszkodowanie stanowi podstawowe roszczenie, które może być dochodzone na kilka sposobów:
- Naprawienie szkody rzeczywistej – zwrot faktycznych strat poniesionych przez uprawnionego
- Zwrot korzyści uzyskanych przez naruszyciela dzięki naruszeniu
- Zapłata sumy odpowiadającej wysokości należnego wynagrodzenia licencyjnego
Świadczenie pieniężne zamiast odszkodowania – uprawniony może żądać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej, nawet jeśli nie poniósł szkody lub szkoda jest trudna do wykazania. To rozwiązanie ma charakter kompensacyjny i zapobiegawczy.
Roszczenia niemajątkowe
Obok roszczeń majątkowych, uprawniony może żądać:
- Zaniechania naruszeń – zaprzestania działań naruszających jego prawa
- Usunięcia skutków naruszenia – na przykład wycofania z obrotu towarów naruszających
- Publikacji informacji o wyroku – w celu naprawienia szkody wizerunkowej
- Zadośćuczynienia – w przypadku naruszeń dóbr osobistych
Konsekwencje karnoprawne
Polskie prawo przewiduje również sankcje karne za niektóre naruszenia praw własności intelektualnej. Przepisy karne za naruszenia w zakresie praw własności przemysłowej obejmują kary grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności od roku do 3 lat. Podobne regulacje zawarte są w przepisach prawa autorskiego.
Dotkliwość kary uzależniona jest od skali przestępstwa. Na przykład, jeśli osoba posługuje się cudzym znakiem towarowym to w sytuacji, kiedy jest to dla tej osoby stałe źródło dochodu albo ten znak nakładany jest na towary znacznej wartości, wówczas podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 5 lat.
W przypadku nielegalnego korzystania z cudzej twórczości bez zgody jej właściciela ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje także kary za paserstwo. Do takiego czynu dochodzi kiedy osoba w celu osiągnięcia korzyści majątkowej rozpowszechnia lub zwielokrotnia bez zgody autora jego utwór albo pomaga w jego zbyciu, wówczas podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a kiedy jest to stałe źródło dochodu wymiar kary wynosi od roku do 5 lat.
Szkody gospodarcze wynikające z podróbek
Problem naruszeń praw własności intelektualnej dotyczy niemal wszystkich branż. Głównym problemem jest podrabianie towarów, zwłaszcza tych o wysokiej wartości jak odzież, obuwie, wyroby skórzane, elektronika ale także zabawki, kosmetyki i lekarstwa.
Dane statystyczne pokazują skalę problemu naruszeń praw własności intelektualnej. W raporcie Urzędu Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) opublikowano wyniki badań sektorowych, gdzie oceniono, że na przykład handel podrobioną odzieżą w latach 2018-2021 powodował straty rzędu 12 mld EUR przychodów rocznie (5,2% sprzedaży UE) a 160 tysięcy osób z branży odzieżowej pozbawił miejsc pracy głównie w Niemczech i Włoszech.
Co ciekawe, w najmniejszym z badanych sektorów zabawek wykazano, że jego straty z powodu podróbek są największe i wynoszą 1 mld EUR, czyli 8,7% spadku sprzedaży.
W przypadku Polski największe straty odnotował sektor odzieżowy, to jest 549 mln EUR, co przekłada się na zmniejszenie przychodów ze sprzedaży o 7,6% i utratę aż 15 378 miejsc pracy.
Konsekwencje reputacyjne i biznesowe
Utrata reputacji na rynku
Jedną z najbardziej dotkliwych konsekwencji naruszenia praw własności intelektualnej jest długotrwała utrata reputacji na rynku. W erze internetu i mediów społecznościowych informacje o naruszeniach rozprzestrzeniają się błyskawicznie, co może prowadzić do:
- Utraty zaufania klientów – konsumenci coraz częściej wybierają marki, które działają etycznie i przestrzegają prawa
- Pogorszenia relacji z partnerami biznesowymi – dostawcy, dystrybutorzy i inwestorzy mogą wycofać się ze współpracy
- Spadku wartości marki – negatywne skojarzenia mogą trwale wpłynąć na postrzeganie firmy
- Trudności w pozyskiwaniu nowych klientów – reputacja naruszyciela może utrudnić ekspansję na nowe rynki
Blokowanie sprzedaży w platformach e-commerce
Współczesne platformy sprzedażowe włączyły się aktywnie w zwalczanie naruszycieli, współpracują z organami ścigania i mają zaawansowane systemy wykrywania i blokowania naruszeń praw własności intelektualnej. Na przykład Amazon prowadzi program Brand Registry, Allegro ma system VeRO (Verified Rights Owner). Zgłoszenie przez właściciela danej marki że doszło do naruszenia może prowadzić do szybkiego usunięcia aukcji z podrobionymi produktami, zawieszenia konta sprzedawcy albo jego blokadę, blokowanie możliwości sprzedaży „podejrzanego” produktu.
Konsekwencje dla naruszyciela obejmują:
- Utratę dostępu do kluczowych kanałów sprzedaży
- Zamrożenie środków na kontach sprzedawcy
- Konieczność budowania sprzedaży od podstaw na innych platformach
- Spadek widoczności produktów w wyszukiwarkach
Straty finansowe
Wykrywaniem i przejmowaniem podróbek zajmują się organa ścigania i służby celne. Na przykład w ramach zorganizowanej w 2023 roku operacji przeciwko przestępstwom Fake Star II2 skonfiskowano blisko 14 mln podrobionych produktów o wartości ponad 120 mln EUR, co doprowadziło do 264 aresztowań i 1222 spraw sądowych.
Wnioski
Naruszenie praw własności intelektualnej może prowadzić do poważnych konsekwencji – zarówno cywilnoprawnych, jak i karnych. Oprócz obowiązku naprawienia szkody, naruszyciel może zostać skazany na karę pozbawienia wolności do 5 lat. Korzystanie z cudzych praw wyłącznych bez zgody (najczęściej w formie licencji) powoduje ogromne ryzyko biznesowe i narażenie się na straty finansowe. Równie dotkliwe mogą być konsekwencje utraty reputacji i dostępu do kluczowych kanałów sprzedaży online.
Kluczowe znaczenie ma proaktywne podejście do respektowania ochrony praw wyłącznych, czyli nie tylko zabezpieczenie własnych praw własności intelektualnej ale systematyczne działania prewencyjne. Takie działania zapobiegawcze obejmują na przykład cykliczną weryfikację stanu prawnego udzielonych praw wyłącznych i zgłoszonych do ochrony wynalazków, znaków towarowych, czy wzorów przemysłowych, wykonywanie badań czystości patentowej albo FTO oraz monitorowanie działalności konkurentów.
Przedsiębiorcy powinni pamiętać, że tylko kompleksowe podejście do zagadnienia ochrony i respektowania praw własności intelektualnej może skutecznie ryzykiem ich naruszenia. Dlatego te kwestie powinny stanowić kluczowy element strategii biznesowej.Jeśli potrzebujesz fachowej porady w zakresie ryzyka naruszenia cudzych praw własności intelektualnej albo chcesz ścigać naruszycieli skontaktuj się z rzecznikami kancelarii FGGH IP.
