Znak towarowy to oznaczenie odróżniające – pozwala identyfikować towary lub usługi danego przedsiębiorcy i odróżniać je od oferty konkurencji. Może to być np. wyraz, logo, kształt, a nawet kolor czy melodia. Prawo przyznaje właścicielowi zarejestrowanego znaku wyłączne prawo ochronne, co zasadniczo oznacza monopol na jego używanie w obrocie gospodarczym dla określonych towarów lub usług. Innym osobom co do zasady nie wolno używać identycznego lub podobnego oznaczenia dla takich samych towarów w sposób, o ile mogłoby to wprowadzić konsumentów w błąd. Jednak ochrona znaku towarowego nie jest absolutna. Przepisy wyraźnie przewidują wyjątki, w których użycie znaku lub jego części będzie dozwolone, bez naruszania prawa. Taka równowaga ma chronić zarówno prawa właścicieli marek, jak i interes publiczny – m.in. swobodę informowania konsumentów o cechach, właściwościach czy przeznaczeniu produktów.
Na czym polega istota ochrony znaku towarowego?
Zarejestrowany znak towarowy daje właścicielowi prawo wyłącznego używania tego oznaczenia w działalności gospodarczej (np. na towarach, w reklamie, na opakowaniach) oraz zakazywania innym takiego używania w zakresie, w jakim znak uzyskał ochronę.
Dostęp do rejestrów jest powszechny i bezpłatny (w internecie). Oznacza to, że potencjalnie każdy zainteresowany może – znając zasady przeszukiwania baz znaków – wyszukać dane oznaczenie i zapoznać się z jego statusem prawnym. Tylko znaki widniejące w rejestrach jako „rejestracja/prawo w mocy” są chronione, dają bowiem pełny i (prawie) nieograniczony monopol przez cały okres jego ochrony.
Właściciel znaku może więc przeciwdziałać sytuacjom, w których konkurent bez jego zgody wykorzystuje identyczną lub podobną nazwę, logo, kształt, dźwięk czy inną formę znaku dla podobnych towarów, czy usług, które może wprowadzić w błąd potencjalnego klienta co do pochodzenia oznaczonego znakiem produktu. Zakazane jest również czerpanie korzyści czy pasożytowanie na renomie cudzej marki, jak też działanie szkodzące zdolności odróżniającej znaku.
Trzeba jednak pamiętać, że celem systemu ochrony znaków towarowych nie jest stworzenie nieograniczonego monopolu na wykorzystanie każdego znaku. Prawo znaków towarowych chroni przed nadużyciami, ale jednocześnie zapobiega nadmiernemu ograniczaniu konkurencji. Innymi słowy – nie wszystko da się zmonopolizować jako znak towarowy, a nawet zarejestrowany znak nie daje pełnej władzy do zakazania każdego jego użycia przez innych w określonych sytuacjach.
Kiedy można legalnie użyć cudzego znaku towarowego?
Istnieją takie sytuacje, w których korzystanie z zarejestrowanego oznaczenia nie będzie traktowane jako narusza prawa, o ile spełnione są określone warunki (przede wszystkim działanie zgodne z uczciwymi praktykami handlowymi i brak wprowadzania odbiorców w błąd). Każdy taki przypadek ocenia się indywidualnie. Zasadniczo bowiem, ograniczenie monopolu jest możliwe, ale musi znaleźć konkretne uzasadnienie.
- Użycie oznaczeń opisowych Prawo nie zabrania użycia chronionego słowa w celu przekazania czystej informacji.Jeżeli używamy cudzego znaku wyłącznie w celu opisania cech, przeznaczenia lub właściwości własnego produktu lub usługi, a nie dla oznaczenia ich pochodzenia, tego rodzaju użycie znaku jest prawnie dozwolone. W szczególności dotyczy to słów czy wyrażeń, które opisują rodzaj, cechy, jakość, przeznaczenie czy pochodzenie towaru. Przykładowo producent może legalnie użyć słowa “light” na etykiecie napoju, opisując jego lekki (niskokaloryczny) charakter – nawet jeśli konkurent ma znak towarowy LIGHT. Podobnie stomatolog może reklamować swoje usługi z użyciem słów „dental clinic”, mimo że istnieje znak, którego elementem jest to właśnie określenie. U podstaw tego wyjątku leży zasada, że żaden przedsiębiorca nie może monopolizować zwykłych określeń informacyjnych. Przepisy wręcz wymagają, aby wszelkie oznaczenia mogące służyć do opisu towarów pozostały wolne do używania dla wszystkich – każdy powinien mieć możliwość używania takich określeń, by opisać cechy swoich produktów.
- Użycie informacyjne (wskazanie przeznaczenia) Dozwolone jest także używanie cudzego znaku w celach informacyjnych, gdy jest to niezbędne do przekazania konsumentom ważnej informacji o oferowanym produkcie lub usłudze. Dzieje się tak np. przy wskazywaniu przeznaczenia produktu. Przedsiębiorca może posłużyć się nazwą cudzego produktu, by poinformować, że oferowany przez niego towar nadaje się do użycia z tym produktem. Klasyczny przykład to części zamienne i akcesoria – producent akumulatorów do telefonów ma prawo na opakowaniu napisać, że dany akumulator pasuje do telefonów marki X (używając znaku towarowego X), informując tym samym klientów o kompatybilności. Służy to ochronie konsumentów – dzięki temu otrzymują pełną informację o tym, do czego dany produkt służy lub z czym może współpracować.
- Użycie nazwiska, adresu osoby fizycznej Zdarza się, że elementem znaku towarowego jest w szczególności nazwisko. Prawo przewiduje, że nikt nie może nam zabronić używania naszego własnego imienia, nazwiska czy adresu w prowadzonej działalności. Jeśli przypadkowo nasze nazwisko jest czyimś znakiem towarowym, nadal mamy prawo się nim posługiwać jako nazwą (o ile robimy to w sposób uczciwy, nie wprowadzając w błąd co do związku z tamtą marką). Ten wyjątek chroni przede wszystkim osoby fizyczne prowadzące działalność pod własnym nazwiskiem. Oczywiście, wyjątek ten nie chroni przed celowym wykorzystywaniem cudzego znanego nazwiska dla własnych korzyści. Takie wykorzystanie znaku musi zatem być zgodne z uczciwymi praktykami w handlu.
- Użycie znaku w reklamie porównawczej Prawo dopuszcza korzystanie z cudzego znaku towarowego przy porównywaniu produktów w reklamie, pod warunkiem spełnienia określonych wymogów rzetelności. Reklama porównawcza to taka, w której jedna marka jawnie porównuje się z inną (np. wskazując przewagi swojego produktu nad konkurencyjnym wyrobem markowym). W takiej reklamie można użyć nazwy znaku konkurenta, aby jasno określić, do którego produktu się porównujemy. Warunek – porównanie musi być obiektywne, prawdziwe i nie wprowadzać w błąd. Nie można np. fałszywie dyskredytować konkurencyjnego towaru ani wykorzystywać cudzego znaku w sposób, który by oczerniał inną markę. Porównanie musi być przede wszystkim rzetelne, dotyczyć tych samych cech towarów oraz uczciwe. Ten wyjątek służy transparentności rynku – umożliwia konsumentom bezpośrednie porównanie alternatywnych ofert, o ile porównanie ma charakter rzetelny i nie wprowadza w błąd.
- Użycie znaku w celach prywatnych Ochrona znaku towarowego obejmuje wyłącznie używanie oznaczenia w charakterze znaku towarowego, w ramach działalności gospodarczej. Dlatego posługiwanie się cudzym znakiem poza sferą handlową, do celów osobistych, edukacyjnych czy artystycznych nie stanowi naruszenia. Każdy konsument ma prawo swobodnie używać nazw będących znakami towarowymi w życiu codziennym, o ile nie robi tego w kontekście sprzedaży towarów lub usług. Ważne jest, że w tych sytuacjach znak nie jest używany jako oznaczenie handlowe działalności, lecz jedynie jako element informacji, ekspresji lub dekoracji.
- Użycie znaku dla towarów już raz legalnie wprowadzonych na rynek Gdy produkt opatrzony danym znakiem towarowym został legalnie wprowadzony na rynek przez właściciela znaku (lub za jego zgodą), wówczas nie może on zabronić dalszego obrotu tym konkretnym egzemplarzem produktu. Mówimy wtedy o tzw. wyczerpaniu prawa. Oznacza to, że dealerzy, sklepy czy konsumenci mogą odsprzedawać oryginalne produkty danej marki i używać przy tym jej nazwy w celach informacyjnych. Warunkiem jest to, żeby były to produkty autentyczne, pochodzące od uprawnionego do znaku. Zasada wyczerpania dotyczy przy tym tylko konkretnych towarów, tj. tylko tych które już zostały wprowadzone do obrotu. Właściciel znaku nie może w takiej sytuacji sprzeciwić się dalszej odsprzedaży ani użyciu znaku w tym kontekście. UWAGA: Zasada wyczerpania ma pewne ograniczenia – właściciel marki może zareagować, jeśli produkt jest modyfikowany po sprzedaży (np. przepakowywany lub przerabiany) w sposób mogący wprowadzać w błąd co do jego stanu czy autentyczności. Co do zasady jednak informowanie o sprzedaży oryginalnych towarów danej marki jest dozwolone.
Podsumowanie
Ochrona znaków towarowych daje przedsiębiorcom silne narzędzie do budowania rozpoznawalności marki i ochrony przed nieuczciwą konkurencją. Właściciel znaku ma prawo reagować, gdy ktoś bezprawnie używa jego oznaczenia w sposób komercyjny – np. naśladując markę, pasożytując na jej renomie lub wprowadzając klientów w błąd. Jednocześnie jednak prawo przewiduje istotne wyłączenia, które gwarantują swobodę konkurencji i przepływu informacji. Do takich dozwolonych działań należą opisane wyżej przypadki. Jeśli ktoś używa cudzego znaku zgodnie z uczciwymi praktykami, w sposób rzetelny i konieczny z punktu widzenia informacji rynkowej – prawo stoi po jego stronie.
