Prawo autorskie to podstawowy akt prawny regulujący kwestię ochrony twórczości i twórców. Każdego dnia powstają dzieła chronione prawem autorskim i także codziennie korzystamy z twórczości innych poprzez słuchanie muzyki czy czytanie choćby niniejszego artykułu, który także jest chroniony przez prawo autorskie. Zrozumienie jak działa ochrona prawno-autorska jest kluczowe dla twórców i odbiorców.
Czym jest prawo autorskie?
Prawo autorskie to zespół przepisów prawnych ujętych w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r.
o prawie autorskim i prawach pokrewnych1 (Dz.U.2025.24 t.j.), który definiuje co jest utworem i jaką ochronę ma twórca.
Zgodnie z ustawową definicją przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).
Kiedy powstaje ochrona prawno-autorska?
Utwór jest objęty ochroną od chwili jego ustalenia, czyli przybrania jakiejś formy, z którą mogą zapoznać się inni, nawet jeśli jest to postać nieukończona i nie jest wymagana żadna rejestracja takiego dzieła, gdyż ochrona jest automatyczna.
Czy koncepcja jest chroniona?
Nie, ochroną na gruncie prawa autorskiego jest objęta konkretna forma wyrazu a nie sama idea czy koncepcja. Przykładowo, pomysł twórcy, że namaluje obraz o wiośnie nie jest chroniony, natomiast przedstawienie wiosny na obrazie już tak, bo to jest właśnie konkretna forma wyrazu artysty.
Co może być utworem chronionym prawnie?
Przedmiotem prawa autorskiego mogą być utwory literackie, naukowe, programy komputerowe (kod źródłowy programu) utwory plastyczne, fotograficzne, wzornictwa przemysłowego, projekty budowlane, utwory muzyczne (zarówno nuty jak i tekst oraz kompozycje), czy dzieła filmowe. Ustawa przedstawia otwarty katalog przykładów utworów objętych ochroną ustawową a także zamknięty katalog wyłączeń, określając, że utworem nie są akty normatywne lub ich urzędowe projekty, urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole, czy opublikowane opisy patentowe lub ochronne oraz proste informacje prasowe.
Jak działa prawo autorskie?
Twórca ma dwa rodzaje uprawnień, pierwszym są prawa osobiste, które są niezbywalne i nigdy nie wygasają, chronią one więź autora z dziełem dając możliwość twórcy między innymi:
- prawo do autorstwa – twórca zawsze pozostaje autorem dzieła; prawo do oznaczenia utworu – twórca może wskazywać swoje nazwisko czy pseudonim;
- prawo do nienaruszalności treści i formy – ochrona przed zniekształceniem utworu;
- prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu – kontrola nad publikacją;
- prawo do nadzoru nad sposobem korzystania – kontrola nad wykorzystaniem dzieła.
Drugą kategorią uprawnień są prawa majątkowe, które są zbywalne i ich ochrona trwa przez cały okres życia twórcy i 70 lat od jego śmierci. Po tym czasie utwór wchodzi do domeny publicznej. W przypadku, kiedy dany utwór jest dziełem zbiorowym ochrona wygasa 70 lat od śmierci ostatniego współtwórcy. Natomiast w przypadku dzieł oznaczonych pseudonimem lub anonimowych 70-letnia ochrona liczona jest od końca roku kalendarzowego pierwszego rozpowszechnienia utworu.
Co ważne, autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy. Nabywca autorskich praw majątkowych może przenieść je na inne osoby, chyba że umowa stanowi inaczej.
Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych albo licencja na korzystanie z tychże praw koniecznie musi wskazywać konkretny utwór oraz pola jego eksploatacji (np. w zakresie rozpowszechniania utworu takim polem eksploatacji może być wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo publiczne wykonanie, wystawienie czy wyświetlenie), przy czym muszą to być pola eksploatacji znane w chwili zawarcia umowy. Zapis w umowie wskazujący przeniesienie autorskich praw majątkowych do wszystkich utworów tego samego twórcy oraz do jego przyszłych dzieł czy też na wszystkie pola eksploatacji jest nieważny z mocy prawa.
Czy można korzystać z utworu bez zgody autora?
Prawo przewiduje przypadki, kiedy korzystanie z utworu nie wymaga uzyskania zgody od autora. Takimi przypadkami są między innymi:
- dozwolony użytek osobisty (kiedy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego i jest to korzystanie z pojedynczych egzemplarzy przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego);
- przedruk (między innymi rozpowszechnianie w celach informacyjnych w prasie, radiu i telewizji już rozpowszechnione artykuły na aktualne tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, chyba że zostało wyraźnie zastrzeżone, że ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione, aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie, przy czym za takie korzystanie z utworów twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia), przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych czy krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów;
- prawo cytatu, czy korzystanie z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury;
- korzystanie z utworów w celach dydaktycznych lub naukowych, przy czym dotyczy to instytucji oświatowych i może służyć zilustrowaniu treści przekazywanych w celach dydaktycznych lub w celu prowadzenia działalności naukowej, ważne aby takie korzystanie nie miało charakteru zarobkowego, w przypadku rozpowszechniania drobnych utworów lub fragmentów większych utworów zakres rozpowszechniania nie przekracza 25 % objętości utworu, a w przypadku korzystania z utworu na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych za pośrednictwem bezpiecznego środowiska elektronicznego takie rozpowszechnianie odbywa się przy zastosowaniu procedur uwierzytelniających, tylko dla uczących się i nauczających lub prowadzących działalność naukową w danej instytucji lub danym podmiocie;
- dozwolony użytek utworów podczas ceremonii i uroczystości obejmuje sytuacje, kiedy korzysta się z utworów podczas ceremonii religijnych oraz oficjalnych uroczystości organizowanych przez władze publiczne, podczas imprez szkolnych oraz akademickich, z wyłączeniem imprez reklamowych, promocyjnych i wyborczych jeżeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowej przy czym artyści wykonawcy oraz osoby odtwarzające utwory nie otrzymują za to wynagrodzenia.
Trzeba pamiętać, aby korzystając z utworów w granicach dozwolonego użytku wymieniać imię i nazwisko twórcy oraz źródła, z których się korzysta.
Konsekwencje naruszenia praw autorskich
Nielegalne wykorzystanie cudzej twórczości może prowadzić do:
- odpowiedzialności cywilnej, czyli żądanie zaprzestania naruszeń i ubiegania się przez autora o odszkodowanie w wysokości rzeczywistej szkody lub dwukrotności opłaty licencyjnej
- odpowiedzialności karnej, zagrożenia karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do 3 lat (w przypadku działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej).
Rozwój nowoczesnych technologii stawia nowe wyzwania przed twórcami i osobami korzystającymi z cudzych utworów. Łatwość kopiowania treści sprawia, że naruszenie praw autorskich może być nieświadome. Powstały także dylematy dotyczące tego, czy AI można uznać za twórcę. Więcej na ten temat przeczytasz na naszym blogu.
Jeśli jesteś twórcą i potrzebujesz pomocy w przygotowaniu umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do swojego dzieła albo nie wiesz, czy korzystanie z utworu wymaga uzyskania licencji, możesz zwrócić się o pomoc do profesjonalistów kancelarii FGGH IP, którzy udzielą fachowej porady.
