W dzisiejszym świecie, gdzie innowacje i kreatywność są napędem postępu, ochrona prawna twórczości intelektualnej odgrywa kluczową rolę. Dwa główne filary tego systemu prawnego to prawo własności przemysłowej i prawo autorskie, które zapewniają twórcom skuteczne instrumenty ochrony twórczości, a także umożliwiają komercjalizację jej efektów.
Odpowiadając na pytanie: czym różnią się ochrona praw autorskich a ochrona patentowa, można by przekornie odpowiedzieć: wszystkim. To niejako dwie strony (ale) tego samego medalu, obie równie ważne, choć mające zastosowanie do różnych sytuacji.
Pokrótce – mamy zatem:
- Patenty – prawa udzielane na wynalazki, które muszą spełniać trzy podstawowe warunki: być nowe, mieć poziom wynalazczy oraz zdolność do przemysłowego zastosowania. Otrzymanie patentu daje wynalazcy wyłączne prawo do komercyjnego wykorzystania wynalazku przez określony czas, najczęściej 20 lat. Jest to kluczowe narzędzie stymulujące innowacje, zapewniające wynalazcy czas na zwrot zainwestowanych środków oraz zachęcające do dalszych badań i rozwoju.
- Prawa autorskie – to prawa powstające „automatycznie”, tj. z mocy samego utrwalenia dzieła przez twórcę w dowolnej formie; chronią m.in. dzieła literackie, artystyczne i naukowe (książki, muzykę, filmy, obrazy, grafiki, fotografie, wzornictwo, programy komputerowe). Prawa autorskie (w Polsce i w UE) nie podlegają rejestracji, choć ich spisanie niejednokrotnie ułatwia dowodzenie powstania dzieła w konkretnej dacie.
Czy zatem wynalazek może być chroniony prawem autorskim, a dzieło chronione prawem autorskim może być opatentowane?
Sytuacja, zgodnie z decyzjami podjętymi przez polskiego ustawodawcę, nie jest jednoznaczna.
Zasadniczo wynalazek to jest rozwiązanie danego problemu technicznego w „nowy” sposób: nowa substancja, nowe urządzenie, szczepionka, środek chemiczny, konstrukcja mechaniczna, metoda badawcza, sposób produkcji, czy nowe zastosowanie np. znanego leku.
Wynalazek musi mieć techniczny charakter, czyli odnosić się do dziedziny techniki, przy czym pewna grupa rozwiązań technicznych takich jak między innymi odkrycia naukowe, wytwory estetyczne, zasady gry jest, na podstawie ustawy Prawo własności przemysłowej, wyłączona spod ochrony, dlatego takie „wytwory” nie będą mogły w ogóle być traktowane jako wynalazki. Zasadniczo zatem, rozwiązanie, które nie ma technicznego charakteru, a ma bogatą wartość estetyczną, naukową, kulturową (a zatem dzieło, które podlega, bez wątpienia, ochronie prawnoautorskiej), nigdy nie będzie mogło zostać opatentowane.
Ważne: za wynalazek nie uznaje się także programów komputerowych i przedstawienia informacji jako takich. W prawie autorskim z kolei programy komputerowe podlegają szczególnej ochronie. Jeśli natomiast użycie programu komputerowego wywołuje określony efekt techniczny, takie rozwiązanie może skorzystać z ochrony patentowej, co określa się mianem wynalazku wspomaganego komputerowo (o ile spełnione są pozostałe wymogi patentowania).
Utwór chroniony prawem autorskim to z kolei „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”.
Stworzenie utworu jest czynnością faktyczną. Powstanie ochrony na podstawie przepisów prawa autorskiego nie jest zależne od dopełnienia jakichkolwiek formalności, np. rejestracji utworu czy wniesienia opłaty. Pod tym względem prawo autorskie znacznie różni się od prawa patentowego.
Przedmiotem ochrony prawnoautorskiej może być wyłącznie wytwór stanowiący efekt działalności człowieka. Utwór podlegający ochronie to wyłącznie takie „dzieło”, które ma twórczy i indywidualny charakter. Utwór musi być zatem w pewnym mierze oryginalny, niepowtarzalny (choć nie musi być to dzieło na miarę epoki). Żeby uznać określony rezultat pracy twórczej za utwór, to człowiek musi mieć decydujący wpływ na jego powstanie. Wykluczone jest zatem, póki co, uznanie utworu stworzonego przez robota, zwierzę, czy AI.
Prawa autorskie a ochrona patentowa – czym się zatem różnią?
Już z powyższego opisu widać, że prawo autorskie stawia na oryginalność formy, wyrazu, estetykę, efekt wizualny lub dźwiękowy. Prawo patentowe koncentruje się natomiast na efektach pracy w rozumieniu technicznym. Stąd tak daleko tym dwóm prawom własności intelektualnej do siebie. Inne kryteria oceny, inne wymogi ochrony i raczej nieporównywalne efekty wynikające ze stworzenia wynalazku, bądź utworu. To, co je łączy – to prawo bezwzględne, w postaci określonego czasowo monopolu umożliwiającego ich eksploatację z wykluczeniem innych osób. Oba prawa mogą przedstawiać istotną wartość materialną, dlatego i jedna i druga forma twórczości niewątpliwie wymaga uznania należnej ochrony.
Warto podkreślić to, co na styku praw patentowych i autorskich, przebija się na pierwsze miejsce. Mianowicie, przepisy Prawa własności przemysłowej wprost wyłączają spod ochrony prawnoautorskiej opublikowane opisy patentowe. Uznaje się bowiem, że tego rodzaju materiały co opisy patentowe powinny być powszechnie dostępne, a korzystanie z nich nie powinno podlegać ograniczeniom. Przy tym, opis patentowy „pozbawiany jest ochrony” dopiero po dokonaniu publikacji zgłoszenia wynalazku. Takie ujęcie przepisów oznacza, że nie jest wykluczone uznanie, że opis patentowy jako taki może mieć cechy utworu o charakterze prawnoautorskim. Jego „żywot” w tym charakterze jest jednak krótki. Od momentu publikacji opisu staje się on zatem dobrem o charakterze publicznym, które może być wykorzystywane bez zgody autora, m.in. w kolejnych opisach wynalazków, w miejscu, gdzie opisuje się stan techniki dla nowego wynalazku.
Uzasadnienia do tego wyłączenia spod ochrony prawnoautorskiej upatruje się w powszechnym prawie do informacji. Celem jest zapewnienie szerokiego dostępu (każdej zainteresowanej osobie) do materiałów, które zawierają opis wynalazku, choćby po to, by ustalić istotę wynalazku, zakres ochrony wynikający z patentu, czy też ustalić stan wiedzy w danym czasie.
Istotne różnice prawa autorskiego i patentowego w sferze twórczej
I w prawie patentowym i reżimie prawa autorskiego, prawa do danego dzieła/wynalazku są prawami osobistymi o niezbywalnym charakterze. O ile prawa osobiste twórców przysługują im aż do śmierci, o tyle prawa majątkowe twórców związane ze stworzeniem wynalazku/dzieła – są różne. Szerzej na ten temat pisaliśmy w innym artykule na naszym blogu, pt.: „Prawo do bycia twórcą” https://www.fgghip.com/prawo-do-bycia-tworca/.
Twórca w prawie autorskim ma swoją istotną i dożywotnią rolę, chyba że odsprzeda swoje prawo majątkowe do dzieła podmiotowi trzeciemu lub stworzy dzieło w ramach wykonywania umów o różnym charakterze (w tym w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych).
W przypadku prawa patentowego od początku mamy natomiast wyodrębnienie dwóch istotnych ról w procesie patentowania: mamy twórców, mamy też zgłaszających, którzy w wyniku pozytywnego rozpatrzenia wniosku o udzielenie patentu staną się pełnoprawnymi posiadaczami patentu. Należy o tym pamiętać, będąc twórcą rozwiązania, którego rola może – w braku zadbania o swoje prawa – ulec istotnemu ograniczeniu. Nie wchodząc w tym momencie w dość zawiły system wynagrodzeń twórców, inny w zależności od etapu stworzenia czy eksploatacji wynalazku, świadomość rozdziału tych dwóch ról w momencie składania wniosku o przyznanie patentu, jest bezcenna. Relacje twórców i przedsiębiorców, nierzadko inwestujących ogromne pieniądze w sfinansowanie patentu oraz jego wdrożenie – wymagają zawsze jasnego i kompleksowego uregulowania, od samego początku.
Jaki wniosek?
Zarówno prawo własności przemysłowej, jak i prawo autorskie stanowią fundamenty ochrony twórczości intelektualnej w społeczeństwie cyfrowym, w szczególności na globalnym rynku. Oferują one nie tylko szeroką ochronę, istotny monopol, ale także zachętę do dalszych innowacji, nowych form kreatywności – a finalnie – rozwoju przedsiębiorstw i rozwoju gospodarczego. Zrozumienie różnic między tymi dwoma instrumentami prawa powinno mieć kluczowe znaczenie dla każdego twórcy, przedsiębiorcy i inwestora, po to by móc skutecznie chronić intelektualne zasoby we właściwej formie i w przemyślanym składzie osobowym.
