Jak chronić utwory w rozumieniu prawa autorskiego?

Legalną definicję utworu zawarto w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: ustawa). W rozumieniu tego przepisu utworem chronionym prawem autorskim jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. 

Odpowiedzi na pytanie Jak chronić prawa autorskie? znajdziemy w ustawie. W świetle ww. przepisu udzielenie prawnoautorskiej ochrony uzależnione jest od spełnienia następujących przesłanek. Po pierwsze, musi zostać spełniona przesłanka twórczości, a więc przedmiot powinien stanowić przejaw działalności twórczej, po drugie,  przesłanka indywidualności, a po trzecie przesłanka ustalenia w jakiejkolwiek postaci. 

Z przesłanki twórczości wynika, że przedmiotem ochrony może być wyłącznie przedmiot stanowiący efekt działalności człowieka. Działalność ta w rozumieniu prawa autorskiego musi się odróżniać od innych takich samych przejawów działalności twórczej w sposób świadczący o jej oryginalności, czy też niepowtarzalności. Żeby więc uznać określony rezultat za utwór, człowiek musi mieć decydujący wpływ na jego powstanie poprzez nadanie mu cech twórczych o indywidualnym charakterze. 

Niemniej jednak należy w tym miejscu zwrócić uwagę na coraz powszechniejsze wykorzystanie programów komputerowych i łączenia pracy człowieka ze sztuczną inteligencją co prowadzić może do istotnych trudności w identyfikacji rzeczywistego twórcy utworu. W świetle obowiązujących przepisów utwór jest dobrem niematerialnym, stanowiącym efekt intelektualnej działalności autora, a więc nie stanowią utworu wytwory generowane przez sztuczną inteligencję, co wymusza potrzebę adaptacji prawa autorskiego do zupełnie nowych zagadnień.

Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną. Ustalenie decyduje o istnieniu utworu. Utwór, który pozostaje wyłącznie w umyśle twórcy nie kreuje ochrony w rozumieniu prawa autorskiego. Ustaleniem jest już jednak sama możliwość, stworzenie warunków potencjalnej percepcji utworu przez co najmniej jednego odbiorcę.

Co nie podlega ochronie prawa autorskiego?

Zgodnie z art. 1 ust. 2¹ ustawy poza zakresem ochrony prawa autorskiego znajdują się odkrycia, idee, procedury, metody, zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Tym samym ochrona praw autorskich ma zastosowanie wyłącznie do wyrażania idei, a nie do samych idei. 

Spod ochrony prawnoautorskiej wyłączone są także następujące wytwory:

1) akty normatywne lub ich urzędowe projekty;

2) urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;

3) opublikowane opisy patentowe lub ochronne;

4) proste informacje prasowe.

Jak powstaje utwór?

Stworzenie utworu jest czynnością faktyczną. Powstanie ochrony na podstawie przepisów prawa autorskiego nie jest zależne od dopełnienia jakichkolwiek formalności, np. rejestracji utworu czy wniesienia opłaty. To samo dotyczy ochrony praw pokrewnych. Ochrona powstaje automatycznie (ex lege) z chwilą stworzenia utworu. Pod tym względem prawo autorskie znacznie różni się od innych praw własności intelektualnej.

Czas trwania autorskich praw majątkowych

Prawo autorskie jest regulowane zasadą terytorialności, co oznacza, że każdy kraj ma odrębny system przepisów, chociaż umowy międzynarodowe oraz prawodawstwo europejskie znacznie zharmonizowały te przepisy. W Polsce oraz w Unii Europejskiej ogólną zasadą jest, że prawa autorów są chronione przez całe ich życie i 70 lat po ich śmierci. Ochrona wynikająca z praw pokrewnych trwa przez 50 lat po opublikowaniu lub publicznym udostępnieniu wykonania, filmu lub audycji oraz 70 lat w przypadku fonogramów lub wykonań utrwalonych na fonogramach. 

Prawa twórców

Prawo autorskie zapewnia autorom wyłączne prawa, które pozwalają im kontrolować wykorzystanie ich utworów i generować dochody. Autorzy i/lub podmioty praw autorskich mogą zezwalać lub zabraniać określonych sposobów korzystania z ich utworów, takich jak zwielokrotnianie i rozpowszechnianie kopii, a także komunikowanie i publiczne udostępnianie utworów. Oprócz praw autorskich, prawo autorskie tworzy „pokrewne” prawa, które mają na celu nagradzanie i/lub zachęcanie do twórczych wysiłków i inwestycji tych, którzy udostępniają utwory twórcze publicznie: wykonawców muzycznych i audiowizualnych, producentów nagrań, nadawców radiowych i telewizyjnych itp. 

Prawo autorskie przyczynia się do zapewnienia odpowiedniej rekompensaty dla twórców i innych posiadaczy praw, jednocześnie zapewniając szeroki publiczny dostęp do dzieł twórczych i umożliwiając innym twórcom korzystanie z wcześniejszych dzieł. Tak więc ekonomiczne aspekty praw autorskich są złożone i odzwierciedlają kompromisy między interesami twórców, dystrybutorów, wykonawców i konsumentów, a także skutki krótkoterminowe i długoterminowe.

Niezależnie od praw majątkowych, autorom przysługują również autorskie prawa osobiste, które chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem i obejmują co najmniej prawo do autorstwa i prawo do integralności utworu. Prawa te mogą być dochodzone przez autora, nawet jeśli prawa autorskie zostały przeniesione na osobę trzecią. 

Naruszenie praw autorskich

Naruszenie praw autorskich ma miejsce w każdym przypadku, gdy chroniony utwór jest wykorzystywany bez zezwolenia podmiotu praw autorskich, a działanie to nie może być uznane za dozwolony użytek na podstawie jednego z obowiązujących wyjątków lub ograniczeń prawa autorskiego.

W szybko zmieniającym się krajobrazie cyfrowym naruszanie praw autorskich nadal stanowi poważne wyzwanie dla właścicieli praw na całym świecie. Wszechobecny charakter piractwa cyfrowego nie tylko wpływa na branże kreatywne, ale także podważa integralność legalnej dystrybucji własności intelektualnej. 

W erze Internetu naruszanie praw autorskich stało się łatwiejsze, nawet jeśli jest popełniane na ogromną skalę – przykładowo nieautoryzowane udostępnianie plików na dużą skalę w sieciach peer-to-peer opartych na BitTorrent. Technologia wykorzystywana do pobierania treści chronionych prawem autorskim nie ma znaczenia, podobnie jak kwestia tego, czy utwór został pobrany w całości czy w części. Pobranie utworu z Internetu stanowi czynność zwielokrotnienia. Podczas procesu streamingu na komputerze użytkownika końcowego nie jest tworzona żadna stała kopia ani plik. Jednakże w sprawie dotyczącej sprzedaży odtwarzacza multimedialnego z preinstalowanymi dodatkami, które pomagały użytkownikom znaleźć w Internecie treści naruszające prawa autorskie, TSUE orzekł, że działania polegające na streamingu przez użytkowników końcowych tego rodzaju odtwarzacza multimedialnego nie są objęte wyjątkami od praw autorskich.

Dozwolony użytek prywatny

Prawo tworzy wyjątki i ograniczenia w celu zrównoważenia ochrony praw autorskich z konkurencyjnymi interesami, takimi jak wolność wypowiedzi i komunikacji lub prywatność. Jednym z wyjątków od prawa autorskiego, jest tzw. wyjątek dotyczący kopii na użytek prywatny, który odnosi się do tworzenia kopii utworów chronionych prawem autorskim do użytku ściśle osobistego i niekomercyjnego. 

Przedmiotem dozwolonego użytku są utwory chronione prawem autorskim, a także przedmioty praw pokrewnych. Podobnie jak w przypadku niektórych innych postaci dozwolonego użytku, możliwość korzystania została ograniczona do utworów rozpowszechnionych.

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wyjątek dotyczący kopii na użytek prywatny jest zarezerwowany dla użytkownika, który uzyskał dostęp do kopii utworu lub nabył ją w sposób zgodny z prawem (tj. za zgodą lub na podstawie licencji właścicieli praw autorskich).

Jak informować, że utwory są chronione?

Jak zabezpieczyć prawa autorskie – ochrona praw autorskich jest kluczowa dla twórców, którzy chcą zapobiec wykorzystywaniu ich utworów bez ich zgody. 

Twórcy przysługuje ochrona prawnoautorska, niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności (art. 1 ust. 4 ustawy). Z uwagi na brak możliwości formalnego odnotowania powstania utworu praktyka wykształciła wiele mechanizmów umożliwiających bądź też ułatwiających wykazanie momentu powstania oraz fakt stworzenia utworu przez twórcę. 

Należy do nich przykładowo:

1. zdeponowanie jego egzemplarza utworu u notariusza lub 
2. notarialne sporządzenie protokołu oględzin utworu, dzięki czemu można uzyskać pewne potwierdzenie daty istnienia takiego utworu,
3. zastrzeżenie praw autorskich, zwane często „notą copyrightową”, przybierające postać litery „C” w okręgu i zwrotu „Copyright by” ze wskazaniem uprawnionego i roku wydania albo sformułowania „wszelkie prawa zastrzeżone”,
4. rejestracja utworów za pomocą platform internetowych, używanie zabezpieczeń cyfrowych, takich jak szyfrowanie, zapisanie go na nośniku elektronicznym,
5. rejestracja utworu w rejestrze prowadzonym organizacje zarządzające prawami autorskimi, jak też wnoszenie opłat,
6. dodanie znaku wodnego na zdjęciach lub innych grafikach;
7. monitorowanie Internetu co pozwala na szybkie reagowanie w przypadku naruszeń,
8. podpisywanie umów licencyjnych, określających prawa autorskie i warunki korzystania z utworu,
9. oznaczanie prac imieniem, nazwiskiem lub pseudonimem, aby potwierdzić autorstwo.

Katalog roszczeń przysługujących twórcom

Ustawa uprawnia twórcę, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, do żądania od osoby, która naruszyła jego prawa:

1) zaniechania naruszania;

2) usunięcia skutków naruszenia;

3) naprawienia wyrządzonej szkody:

a) na zasadach ogólnych albo

b) poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, 

4) wydania uzyskanych korzyści.

2. Ponadto twórca może się domagać jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia o odpowiedniej treści i formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd.

3. Sąd może nakazać osobie, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, na jej wniosek i za zgodą uprawnionego, w przypadku gdy naruszenie jest niezawinione, zapłatę stosownej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego, jeżeli zaniechanie naruszania lub usunięcie skutków naruszenia byłoby dla osoby naruszającej niewspółmiernie dotkliwe.

4. Sąd, rozstrzygając o naruszeniu prawa, może orzec na wniosek uprawnionego o bezprawnie wytworzonych przedmiotach oraz środkach i materiałach użytych do ich wytworzenia, w szczególności może orzec o ich wycofaniu z obrotu, przyznaniu uprawnionemu na poczet należnego odszkodowania lub zniszczeniu. Orzekając, sąd uwzględnia wagę naruszenia oraz interesy osób trzecich.

Zabezpieczenie, wyjawienie lub wydanie środka dowodowego; roszczenie informacyjne

W sprawach dotyczących roszczeń cywilnoprawnych z zakresu ochrony praw autorskich i praw pokrewnych, nienależących do kompetencji innych organów, sąd rozpoznaje wniosek o:

1) zabezpieczenie środka dowodowego;

2) wyjawienie lub wydanie środka dowodowego;

3) wezwanie do udzielenia informacji.

Podsumowanie

Ochrona praw autorskich i odpowiedź na pytanie Jak zabezpieczyć prawa autorskie?  jest niezwykle ważna, ponieważ zapewnia twórcom kontrolę nad swoimi utworami i pozwala im uzyskiwać korzyści finansowe. Bez odpowiedniej ochrony prawa autorskie mogą być łatwo naruszane, co może prowadzić do strat finansowych i utraty reputacji. Dlatego ważne jest, aby twórcy byli świadomi swoich praw i aktywnie je chronili.

Dzięki współpracy z rzecznikami patentowymi FGGH IP właściwie zabezpieczysz opracowany przez siebie utwór  przyjmiesz właściwą strategię ochrony, dopasowaną do Twoich potrzeb biznesowych.